Był wybitnym działaczem polskiego oświecenia, księdzem, filozofem, mężem stanu, publicystą, a także pionierem polskiej geologii, geografii i statystyki. Jego życie to ciągła praca na rzecz reformy państwa, nauki i gospodarki.

1. Młodość i wykształcenie (1755–1781)

Pochodzenie: Urodził się w listopadzie 1755 roku w Pile w rodzinie mieszczańskiej (jego ojciec był burmistrzem). Pochodzenie to ukształtowało jego późniejsze poglądy – przez całe życie walczył o prawa dla warstw niższych niż szlachta.

Edukacja: Ukończył szkoły w Poznaniu, gdzie w latach 1778–1779 przyjął święcenia kapłańskie. Choć do końca życia pozostał księdzem, jego działalność skupiała się na sprawach świeckich.

Studia zagraniczne: Wyjechał do Paryża (studiował m.in. w Collège de France), gdzie zgłębiał nauki przyrodnicze, fizykę i geologię. Poznał tam idee zachodnioeuropejskiego oświecenia.

2. Działalność publicystyczna i polityczna (1781–1795)

Po powrocie do Polski został wychowawcą dzieci w potężnym rodzie Zamoyskich, co otworzyło mu drogę na salony polityczne. W okresie poprzedzającym Sejm Wielki (Czteroletni) stał się głównym ideologiem reform państwowych.

Najważniejsze dzieła: Napisał dwa fundamenty polskiej myśli politycznej: „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego” (1787) oraz „Przestrogi dla Polski” (1790).

Poglądy: Domagał się zniesienia liberum veto i wolnej elekcji (popierał dziedziczność tronu), opodatkowania szlachty i duchowieństwa, rozbudowy stałej armii, a przede wszystkim – przyznania praw politycznych mieszczanom i poprawy losu chłopów (zniesienia pańszczyzny).

3. Nauka i rozwój edukacji (1795–1826)

Po upadku Rzeczypospolitej Staszic skupił się na ratowaniu polskiej kultury, nauki i gospodarki.

Ojciec polskiej geologii: Odbył liczne podróże badawcze (m.in. w Tatry i Karpaty). Ich efektem było przełomowe dzieło „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski” (1815) wraz z pierwszą mapą geologiczną Polski.

Towarzystwo Przyjaciół Nauk: Był współzałożycielem, a od 1808 roku prezesem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (najważniejszej polskiej instytucji naukowej tamtego czasu). Z własnych środków ufundował dla niego reprezentacyjną siedzibę – Pałac Staszica w Warszawie.

4. Działalność gospodarcza i społeczna

W czasach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego pełnił wysokie funkcje państwowe (m.in. ministra stanu).

Uprzemysłowienie: Był głównym inicjatorem budowy Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Otwierał kopalnie (m.in. węgla w Dąbrowie Górniczej), huty i zakłady metalurgiczne.

Szkolnictwo zawodowe: Z jego inicjatywy w 1816 r. powstała Szkoła Akademicko-Górnicza w Kielcach – pierwsza wyższa uczelnia techniczna na ziemiach polskich.

Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie (1816): To jeden z jego największych eksperymentów społecznych. W swoich dobrach w Hrubieszowie zniósł pańszczyznę, rozdał ziemię chłopom i stworzył organizację przypominającą pierwszą w Europie spółdzielnię rolniczą. Instytucja ta przetrwała aż do 1945 roku.

Podsumowanie i dziedzictwo

Stanisław Staszic zmarł 20 stycznia 1826 roku w Warszawie. Swój ogromny majątek, wypracowany przez lata, zapisał w testamencie na cele publiczne: szpitale, szkoły, domy podrzutków, a także dla Instytutu Głuchoniemych. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją narodową – wbrew protokołowi studenci i obywatele sami nieśli jego trumnę na Cmentarz Bielański, oddając hołd człowiekowi, który całe życie poświęcił służbie ojczyźnie.